عمل هیسترکتومی یا برداشتن رحم چیست؟

یکی از دلایل اصلی هیسترکتومی، فیبروم رحم است

هیسترکتومی، نوعی عمل جراحی برای برداشتن رحِم است. این جراحی غیرمتابولیک در زنان رواج زیادی دارد و از هر ۱۰۰ هزار نفر تقریبا ۳۰۰ زن عمل جراحی برداشتن رحم را انجام می‌دهند. یکی از دلایل اصلی هیسترکتومی، فیبروم رحم است. دلایل دیگری نیز برای این جراحی وجود دارد: خون‌ریزی غیرعادی رحم (خون‌ریزی واژنی)، دیسپلازی دهانه‌ی رحم (افزایش غیرعادی سلول‌ها و قرار گرفتن در آستانه‌ی ابتلا به سرطان)، آندومتریوز و پرولاپس رحم مانند افتادگی لگن. فقط ۱۰ درصد از عمل‌های برداشت رحم به‌خاطر سرطان صورت می‌گیرد. در این مقاله، به مواردی از این جراحی پرداخته می‌شود که علت آنها مشکلات مربوط به سرطان یا وضعیت‌های اورژانسی و فوری نیست. درواقع، مواردی بررسی خواهد شد که طی آنها فرد و پزشک برای تصمیم‌‌گیری درباره‌ی جراحی با چالش‌هایی روبه‌رو هستند.

علت انجام جراحی هیسترکتومی چیست؟

فیبروم رحم که به لیومیوم نیز شهرت دارد، از شایع‌ترین دلایل جراحی رحم هستند. فیبروم رحم، رشد غیرعادی سلول‌های رحم به‌دلایل نامشخص است. خوش‌خیم بودن رشد سلول‌ها نشان می‌دهد که پای سرطان درمیان نیست، اما این رشد می‌تواند موجب شکل‌‌گیری مشکلات پزشکی مختلفی بشود. وقتی فیبروم بزرگ می‌شود، لزوم جراحی پیش می‌آید. اندازه‌ی فیبروم در حد ۲ ماهگی بارداری باعث بزرگ شدن رحم می‌شود. درد و فشار در ناحیه‌ی رحم و خون‌ریزی شدیدی که موجب کم‌خونی می‌شود نیز از سایر علائمی هستند که باعث انجام عمل هسیترکتومی می‌شوند.

افتادگی لگن از دیگر وضعیت‌های پزشکی است که نیاز به جراحی برداشتن رحم دارد. در این وضعیت، بیمار دچار شل‌شدگی عضلات و بافت‌های محافظ لگن در ناحیه‌ی تحتانی می‌شود. افتادگی خفیف باعث پرولاپس درجه‌ی یک می‌شود. در این حالت، دهانه‌ی رحم نسبت‌به واژن افتادگی پیدا می‌کند. در پرولاپس درجه‌ی دوم، دهانه و لبه‌ی رحم به سمت دهانه‌ی واژن متمایل می‌شود. در پرولاپس درجه‌ی سوم نیز، رحم و دهان رحم به‌سمت دهانه واژن کشیده می‌شود و به آن فشار وارد می‌کند. پرولاپس درجه‌ی دوم و سوم باید ازطریق هیسترکتومی درمان بشوند. ضعف دیواره‌ی واژن مانند سیستوسِل، رکتوسِل یا اورتروسِل نیز می‌توانند منجر به علائمی چون بی‌اختیاری ادراری بشوند. سنگینی لگن و مشکل در برقراری روابط جنسی نیز از سایر علائم است. بی‌اختیاری ادراری می‌تواند با عطسه، سرفه، پریدن یا حتی خندیدن تحریک بشود. یکی از اصلی‌ترین دلایل افتادگی لگن، بارداری و زایمان است. البته دلایل دیگری نیز وجود دارد. پرهیز از زایمان طبیعی و انجام عمل سزارین نیز نمی‌تواند لزوما باعث کاهش خطر افتادگی لگن بشود.

از هیسترکتومی برای درمان سرطان رحم نیز استفاده می‌شود. علاوه‌بر سرطان، برای درمان مشکلات ماقبل از ابتلا به سرطان مانند دیسپلازی، کارسینوم درجا، CIN درجه‌ی سوم، کارسینوم میکرواینویزیو (microinvasive) رحم نیز به‌کار می‌رود. در درمان سرطان آندرومتریوز (سرطان پوشش داخلی رحم)، استفاده از هیسترکتومی دلیل واضحی دارد. با این جراحی، خارج ساختن سرطان از بدن ممکن می‌شود. این راه‌کار، بنیان درمان سرطان رحم است.

قبل از جراحی به چه درمان‌ها و آزمایش‌هایی نیاز است؟

قبل از جراحی و تشخیص لزوم آن، فرد بیمار باید مورد معاینه لگنی و آزمایش پاپ‌اسمیر قرار بگیرد. قبل از هیسترکتومی برای دردهای لگنی، زنان باید عمل‌های جراحی با کمترین میزان برش (مانند لاپاروسکوپی) برای پیدا کردن علت‌های درد انجام دهند. مثلا روش لاپاروسکوپی نمونه‌ای از جراحی است که برای تشخیص به میزان کمی از ایجاد برش در بدن بیمار نیاز دارد. در واقع روشی با کمترین میزان باز کردن بدن است.

قبل از جراحی برای خون‌ریزی غیرعادی رحم نیز نیاز به دریافت نمونه‌ای از بافت داخلی رحم (بیوپسی از آندرومتریوم) وجود دارد. با این کار وضعیت سرطانی بودن یا در آستانه‌ی آن قرار داشتن مشخص می‌شود. به این کار، نمونه‌برداری آندرومتریال گفته می‌شود. سونوگرافی از لگن ویا سی‌تی‌اسکن لگنی نیز برای تأیید تشخیص به‌کار می‌رود. در زنانی که درد لگن و خون‌ریزی وجود دارد، درمان پزشکی بالینی قبل از هیسترکتومی لازم است.

زنانی که دوران قبل از یائسگی را می‌گذرانند و همچنان پریود منظمی دارند، فیبروم رحمی دارند و این موضوع باعث خون‌ریزی بدون درد در آنها شده است، ابتدا باید هورمون‌درمانی شوند. درمان‌های غیرهورمونی نیز مانند ترانِکسامیک اسید و سایر روش‌های جراحی ساده‌تر مانند آبلاسیون (برداشتن پوشش داخلی رحم)، نیز دردسترس و امکان‌پذیر هستند. اگر بعد از این درمان‌ها و روش‌ها، همچنان خون‌ریزی وجود داشته باشد و در زندگی روزانه اختلال ایجاد بشود، استمرار خون‌ریزی باعث کم‌خونی خواهد شد (به‌خاطر خون‌ریزی، سلول‌های قرمز خونی کاهش پیدا می‌کنند). در چنین وضعیتی، اگر نمونه‌برداری‌ها نیز حاکی از موردی غیرعادی در زمینه‌ی داشتن آندرومتریوز نباشد، باید عمل جراحی برداشتن رحم صورت بگیرد.

زنانی که در دوران بعد از یائسگی به‌سر می‌برند، پریودشان به‌طور کلی قطع شده، هیچ‌گونه نشانه غیرعادی در نمونه‌برداری از رحم آنها وجود ندارد و پس از هورمون‌درمانی همچنان دچار خون‌ریزی غیرعادی هستند نیز به‌احتمال زیاد باید عمل هسترکتومی را انجام دهند. مقدار و انواع متفاوتی از هورمون‌ها برای یافتن بهترین شیوه‌ی درمان در هر شخص باید بررسی بشود.

شیوه‌ی عمل هیسترکتومی چگونه است؟

در گذشته، عمل جراحی برداشتن رحم ازطریق ایجاد برش در ناحیه‌ی شکم صورت می‌گرفت. اما امروز، بیشتر جراحی‌ها از روش لاپاروسکوپی یا هسیترکتومی واژنی (یعنی جراحی به‌جای شکم ازطریق واژن انجام می‌گیرد) پیگیری می‌شوند. در این صورت، بهبود بیمار سریع‌تر و راحت‌تر خواهد بود. اگر به‌جای روش‌های جدید از همان جراحی شکمی استفاده بشود، مدت بستری بودن و هزینه‌ی بستری شدن در بیمارستان نیز افزایش می‌یابد. مدت زمان جراحی در روش‌های نام‌برده تقریبا مشابه است و همه روش‌ها تقریبا به ۲ ساعت زمان نیاز دارند. البته اگر رحم بزرگ باشد، ممکن است هیسترکتومی واژنی کمی بیشتر از زمان گفته شده، طول بکشد.

انواع هیسترکتومی چیست؟

امروز، روش‌ها و تکنیک‌های مختلفی برای عمل جراحی برداشتن رحم وجود دارد. انتخاب بهترین روش جراحی تا حد زیادی وابسته به شرایط و وضعیتی است که هر فرد در آن قرار دارد. درادامه، به شرح مختصری از هر تکنیک پرداخته‌ایم و تناسب هر تکنیک با شرایط مختلف نیز شرح داده شده است:

به‌عنوان قانونی کلی به‌یاد داشته باشید که قبل از انجام هر گونه هسیترکتومی، برای انتخاب بهترین روش جراحی باید بررسی‌ها و آزمایش‌های زیر صورت بگیرد:

  • انجام آزمایش کامل لگن شامل معاینه‌ی دستی تخمدان‌ها و رحم؛
  • انجام آزمایش جدید پاپ‌اسمیر؛
  • سونوگرافی لگن بنا به تجویز پزشک؛
  • تصمیم‌گیری برای اینکه در حین هیسترکتومی، تخمدان‌ها برد